Hem gezegeni hem de kendimizi doğru ve sağlıklı bir şekilde beslemek mümkün mü? EAT-Lancet Komisyonuna göre gezegen diyeti ile mümkün. Planetary health diet olarak da anılan bu yaklaşım, bireysel sağlık ile çevresel sürdürülebilirliği aynı tabakta buluşturmayı hedefler. Bu yazıda gezegen diyetinin ne olduğunu, hangi öngörülere dayandığını ve mutfakta nasıl karşılık bulduğunu ele alıyoruz.
Gezegen diyeti nedir?
Gezegen diyeti, beslenme tercihlerini yalnızca kişisel sağlık üzerinden değil, dünyanın kaynakları üzerinden de değerlendiren bir yaklaşımdır. Temel fikri şudur: Tabağımıza koyduğumuz besinin bir sağlık karşılığı olduğu gibi, bir de üretim maliyeti vardır. Bu maliyet su, toprak, enerji ve biyoçeşitlilik olarak ödenir.
Yaklaşım, hiçbir besin grubunu tümüyle yasaklamaz. Bunun yerine bitkisel kaynaklı besinlerin payını artırmayı, hayvansal ürünlerin payını ise azaltmayı önerir. Yani bir kısıtlama listesinden çok, oranların yeniden düzenlenmesi söz konusudur.
Batı tarzı beslenme neden sorun oluşturuyor?
Şu anda küresel olarak geleneksel diyetleri bırakıp Batı Tarzı Beslenme modelini benimseme eğilimindeyiz. Batı Tarzı Beslenme; ilave şeker, yüksek sodyum, sağlıksız yağlar ve yüksek miktarda hayvansal üründen oluşan bir beslenme şeklidir.
Bu beslenme modelinin insan sağlığına olumsuz etkilerinin yanı sıra gezegenimiz üzerinde de olumsuz etkileri mevcuttur. Yani konu yalnızca bireyin kilo, kan basıncı veya kan şekeri değerleriyle sınırlı değildir; üretim zincirinin tamamı etkilenmektedir.
Geleneksel mutfaklardan uzaklaşmak, bu anlamda çift yönlü bir kayıptır. Mevsiminde ve yakın çevrede yetişen besinlere dayalı geleneksel örüntüler, hem besin çeşitliliği hem de kaynak kullanımı açısından genellikle daha dengelidir.
Gezegen diyeti ile neler öngörülüyor?
Gezegen diyeti ile şunlar öngörülmektedir:
- 2050 yılında 10 milyar insanın beslenmesinin sağlanabileceği, yani açlığa son verilebileceği
- Sağlıksız beslenme modellerinin açtığı hastalıklar kaynaklı ölümlerin sayısının azalacağı
- Dünya kaynaklarının daha verimli ve sürdürülebilir bir şekilde kullanılmasının sağlanacağı
Bu üç başlık birbirinden bağımsız değildir. Kaynakların daha verimli kullanılması, gıdaya erişimi kolaylaştırırken; beslenme kalitesinin artması, kronik hastalık yükünü etkiler.
Bir kilogram besin ne kadar su tüketiyor?
Besinlerin çevresel maliyeti arasındaki fark, su tüketimi üzerinden bakıldığında çok net görünür.
| Besin | 1 kg üretim için gereken su |
|---|---|
| Havuç | 133 litre |
| Domates | 184 litre |
| Kırmızı et | 15.455 litre |
Aradaki fark, tek bir öğün ölçeğinde küçük görünse de toplum ölçeğinde ve yıllar boyunca katlanarak büyür.
Su tüketimi tek başına da değildir. Hayvansal besin üretimi; daha fazla sera gazı emisyonuna, ormansızlaşmaya, türlerin yok olmasına, tatlı su kaynaklarının tükenmesine ve kirlenmesine de sebep olmaktadır.
Gezegen diyeti, bireysel sağlık ile çevresel sürdürülebilirliğin birbirinin alternatifi değil, aynı hedefin iki yüzü olduğunu savunur.
Gezegen diyeti için önerilen beş adım
Peki önerilen ne? Gezegen diyeti kapsamında öne çıkan beş başlık şunlardır:
- Kırmızı et ve şeker tüketimimizi küresel olarak yüzde 50 oranında azaltmak
- Meyve, sebze, kurubaklagil ve kuruyemiş tüketimini 2 katına çıkarmak
- Sürdürülebilir balıkçılığa destek olmak
- Yerel gıdaları tercih etmek, yani ithal ürün yerine kendi topraklarımızda yetişen ürünleri tüketmek
- Besin israfını ve yemek atıklarını azaltmak; az miktarda almak veya depolama ve yeniden kullanım için bazı stratejiler geliştirmek
Bu maddelerin ortak yanı, hiçbirinin ani ve keskin bir dönüşüm gerektirmemesidir. Her biri, mevcut alışkanlıkların üzerine kademeli olarak eklenebilecek düzenlemelerdir.
Gezegen diyeti mutfakta nasıl uygulanır?
Bu yaklaşımı günlük hayata taşımak için mutfağı baştan kurmaya gerek yoktur. Türk mutfağı, gezegen diyetinin önerdiği örüntüye zaten oldukça yakındır.
- Haftanın bazı günlerinde ana yemek olarak kurubaklagil yemekleri tercih edilebilir; nohut, mercimek ve kuru fasulye bu açıdan güçlü seçeneklerdir.
- Zeytinyağlı sebze yemekleri, sebze tüketimini artırmanın pratik yollarından biridir.
- Kurubaklagil yemeklerinin yanında bulgur veya pirinç pilavı tüketmek, bitkisel protein kalitesini destekler.
- Mevsiminde ve yerel olarak yetişen sebze ve meyveler tercih edilebilir.
- Kuruyemişler, porsiyon miktarına dikkat edilerek ara öğünlerde değerlendirilebilir.
- Alışverişi listeyle yapmak, artan yemekleri değerlendirmek ve doğru saklama koşullarını kullanmak gıda israfını azaltır.
Kırmızı eti tamamen çıkarmak zorunlu değildir; önerilen, sıklığı ve miktarı azaltmaktır. Bu da tabaktaki dengeyi bitkisel besinler lehine kaydırmak anlamına gelir.
Gezegen diyeti sağlık açısından ne anlama geliyor?
Gezegen diyetinin önerdiği örüntü, sebze, meyve, kurubaklagil ve kuruyemiş ağırlıklıdır. Bu tür bir beslenme, posa alımını destekler ve ilave şeker tüketimini azaltmaya yönelir.
Bununla birlikte bitkisel ağırlıklı her beslenme kendiliğinden yeterli ve dengeli olmaz. Hayvansal besinlerin payı azaltıldığında protein kalitesi, demir, çinko ve B12 vitamini gibi başlıkların gözden geçirilmesi gerekir. Bu nedenle geçişin planlı yapılması önerilir.
Gezegen diyeti hakkında sık sorulan sorular
Gezegen diyeti vegan beslenme ile aynı şey mi?
Hayır. Gezegen diyeti hayvansal ürünleri tamamen dışlamaz; kırmızı et ve şeker tüketiminin azaltılmasını, bitkisel besinlerin payının artırılmasını ve sürdürülebilir balıkçılığın desteklenmesini önerir. Vegan beslenmede ise hiçbir hayvansal ürün tüketilmez.
Yerel gıda tercihi neden önemli?
Yerel gıdaları tercih etmek, gezegen diyetinin beş önerisinden biridir. İthal ürün yerine kendi topraklarımızda yetişen ürünleri tüketmek, üretimden tabağa uzanan zincirin kısalmasını sağlar.
Gıda israfını azaltmak beslenmeyle nasıl ilişkili?
Üretilen ve tüketilmeden atılan her besin, üretimi için harcanan suyun, toprağın ve enerjinin de boşa gitmesi anlamına gelir. Bu nedenle besin israfını ve yemek atıklarını azaltmak, gezegen diyetinin doğrudan önerileri arasında yer alır. İhtiyaç kadar satın almak, artan yemekler için depolama ve yeniden kullanım stratejileri geliştirmek bu başlığın en pratik karşılığıdır.
Gezegen diyeti pahalı bir model mi?
Önerilerin merkezinde kurubaklagiller, mevsim sebzeleri, meyveler ve yerel ürünler yer alır. Bunlar pek çok mutfakta zaten bulunan, erişilebilir besinlerdir. Kırmızı et sıklığının azalması ve gıda israfının önlenmesi, mutfak bütçesi açısından da genellikle olumlu yönde etki eder. Yani model, pahalı ürünler satın almayı değil, mevcut alışkanlıkları yeniden düzenlemeyi önerir.
Çocuklar ve gençler için de uygun mu?
Bitkisel ağırlıklı bir örüntüye geçişte büyüme ve gelişme dönemindeki bireylerin gereksinimleri ayrıca değerlendirilmelidir. Hayvansal besinlerin payı azaltıldığında protein kalitesi, demir, çinko ve B12 vitamini başlıklarının izlenmesi gerekir. Bu nedenle çocuk ve ergenlerde geçişin diyetisyen eşliğinde planlanması önerilir.
Özetle
Gezegen diyeti, sağlıklı beslenme ile çevresel sürdürülebilirliği birlikte ele alan bir yaklaşımdır. EAT-Lancet Komisyonunun ortaya koyduğu çerçeveye göre bu model, 2050 yılında 10 milyar insanın beslenmesinin sağlanmasına, sağlıksız beslenme kaynaklı ölümlerin azalmasına ve dünya kaynaklarının daha verimli kullanılmasına katkı sunabilir.
1 kg havuç için 133 litre, 1 kg domates için 184 litre suya ihtiyaç varken 1 kg kırmızı et için 15.455 litre su harcanması, tercihlerimizin ölçeğini somut biçimde göstermektedir. Önerilen beş adım ise kırmızı et ve şekeri azaltmaktan besin israfını önlemeye kadar uzanan, uygulanabilir başlıklardan oluşur.
Beslenme düzeninizi hem sağlığınız hem de sürdürülebilirlik açısından yeniden kurgulamak istiyorsanız, mevcut alışkanlıklarınızın bir diyetisyen tarafından değerlendirilmesi ve geçişin kademeli olarak planlanması önerilir.
